Regionalpark Numedal - Landskaps- og ressurskartlegging
Hissig liten sak1.1

Hissig liten sak

Foto: Irene B. Nørsterud

Fra fotokonkurransen MittNumedal.no

 

dialekter

 

Numedal, slik som andre deler av Norge, gjennomgår store språklige forandringer og dialektene jevner seg etter hvert ut i retning av en østlandsk lik den som blir snakket i sentrale oslofjordområder. Men dialektene forsvinner likevel ikke. Nye regionale talemål kommer til, og viser at dialektene fortsatt står sterkt i Norge (Men dialektene ville ikke forsvinne).

 

Nysgjerrigper 2016

Hvorfor snakker mange barn i Uvdal annerledes enn foreldrene sine?

 

4. klasse ved Uvdal skole har vært finalist i Årets Nysgjerrigper 2016 og tok sølv i konkurransen. Elevene la merke til dialektforskjeller hos voksne og barn i Uvdal. For å finne ut hvorfor, henter de inn opplysninger med intervju, lydopptak og spørreundersøkelser. Til slutt kommer de fram til et resultat som gjør dem litt triste: De konstaterer at dialekten med ord som bonding og sneis (eller strikketøy og strikkepinne) kommer til å dø ut.

 

Talemålet i Numedal

No i ei tid da dialektene kollapsar i dei austnorske dalføra kan det vera interessant å sjå korleis talemålet var i Numedal like til slutten av 1900 talet.

 

Fyrst skal seiast at talemålet i Numedal har to hovudformer. Det gjekk eit skilje mellom Flesberg og Rollag som fylgde kommunegrensa. I Flesberg sa dei til dømes je, us og mei medan i Rollag sa e, kann og me. Eit skarpt skilje altså som deler dalen i to dialektmessig. Flesberg har det sokalla låglandsmålet medan Rollag og bygdene ovanfor har det sokalla fjellbygdmålet, eller meir presist Midlandsmålet som omfattar Øvre Telemark, Numedal, Hallingdal og Valdres. 

 

Diktaren Arne Garborg og fleire med han ville at dette Midlandsmålet skulle danne grunnlaget for det nye norske skriftmålet. Garborg nytta midlandsmålet som norm i diktinga si, men elles veit vi jo at vestlandsformene danna grunnlaget for nynorsken.

 

Hovudskiljet i Numedal følgjer altså kommunegrensa mellom Flesberg og Rollag. Men så er det også skilnader bygdelaga mellom. Svene og Lyngdal har til dels store variantar av det same låglandmålet. Likedan er det skilje mellom bygdene oppover dalen. Til dømes er det eit skilje mellom Rollag og Veggli. Det fylgjer soknegrensa mellom dei to kyrkjesokna. I Rollag seier ein jentur og hestar i ubunden form fleirtal. Ved dette skiljet får vi eit sokalla r-bortfall i denne forma. Så frå Veggli og nordover dalen seier dei jentu og hesta.


Så finn vi ei språkøy på Rødberg i Nore. Med det store kraftanlegget som kom omkring 1920 flytte det folk til Nore med ulik språkbakgrunn. Dette vart til eit heilt speiellt språksamfunn rundt anlegget. Mange vil nok seia det er i hovudsak austlands bymål, men det er meir enn det utan at det er plass til å gå nærare inn på det her.

 

I tidligere tider kunne en si med stor sikkerhet hvor folk kom fra ut fra klesdrakt og dialekt. Her er et fint eksempel på dette:

«Det kom ein skreppekar på veg til Stavanger innom på ein gard i Sunnhordland og ville ha husrom. Det fekk han og morgonen etter ville husbonden sende med han ein stor slump pengar til ein forretningsmann i Stavanger. Men du kjenner da ikkje meg sa skreppekaren. Men er du ikkje Numedøl da? Var svaret. Husbonden kjente han på klesdrakta og på dialekta» (formidlet av Even Tråen).

 

Noen eksempler

Her er nokre døme på bøyningsformer i numedalsdialektane:

Substantivbøying

Døme 1

Flesberg

enn gris

grisen

grisær

grisæn

Rollag

ein gris

grisen

grisir

grisin

Veggli, Nore og Uvdal

ein gris

grisen

grisi

grisin

 

Døme 2

Flesberg

enn haga

hagan

hagær

hagænn

Rollag

ein hågå

hågån

høgør

høgøn

Veggli, Nore og Uvdal

ein hågå

håhån/hagjin

høgø

høgøn

 

I verbbøying er det store skilnader også i øvre delen av dalen så å gje noko utførleg bilete av det her let seg ikkje gjera, men her er to eksempel frå Rollagmålet. Men det er verd å merkje seg at alle variantane i dalen har kløyvd infinitiv slik: å finne, men å spela.

 

Å gå

gjeng

gjekk

gangje/gøngje

Å konna

kann

konna

konna/konnja

 

I dag høyrer ein elles mange endre spørjepronomena til austlandsk by mål. I Rollag sa dei det slik før:

 

håkken-håkke

håss
håsslein
hår-hårre
håffør
håfferslag-håfferslags

 

Her ser ein at ord som håkken-håkke og hå blir borte frå dagleg bruk. Mange går over til å bruke hvem og hvor.

 

Så til slutt eit lite særfenomen. I Numedalsmålet skil ein som på engelsk på dei peikande pronomen.

1. Det som er nært
2. Det som er lenger unna

 

I numedalsmålet er dette slik:

1. Det nære:

Hannkjønn/hokjønn

Inkjekjønn

Fleirtal

dennen

detten

dessen

dennen

dette

desse

 

2. Det fjerne:

Hannkjønn/hokjønn

Inkjekjønn

Fleirtal

dannan

dattan

dassa

da

da/de

 

danna-dann

datta

dassa

 

Kilde: Beskrivelsen av talemålet og eksempelene er formidlet av Even Tråen.